![جواهر التفسیر](https://payanbama.ir/wp-content/uploads/2024/06/تحلیل-روش-شناختی-جواهر-التفسیر.jpg)
قیمت 19,000 تومان
پایان نامه جواهر التفسیر و تحلیل روش شناختی جواهرالتفسیر به همت دانشجوی عزیز زهرا کهنوجی گردآوری شده است که دارای 113 صفحه است و تماما همراه با منابع فارسی و عربی است.
چکيده پایان نامه جواهر التفسیر و تحلیل روش شناختی جواهرالتفسیر
يکي از مباحث مهم که امروزه در حوزهي پژوهشهاي قرآني مورد توجه است، بحث روششناسي تفاسير قرآن کريم ميباشد، به اين معني که مفسران از چه شيوهها و راههايي براي کشف مفاهيم آيات بهره ميبرند؟
اين تحقيق باعنوان «تحليل روششناختي جواهر التفسیر »، به هدف شناسايي و معرفي بيشتر اين تفسيرکه با نثر شيواي فارسي، در قرن نهم هجري قمري و به قلم مفسّر ايراني، حسين بن علي کاشفي سبزواري(م 910 ه.ق) نگاشته شده، ميپردازد. کاشفي در آغاز جواهر التفسیر، ديدگاههاي علوم قرآني خود را ارائه کرده است؛ همانند آنچه که دربارهي وحي و نزول قرآن، فضيلت و جامعيت قرآن، جمع قرآن و تفسير و تأويل، مورد بحث و بررسي قرار داده است.
مفسّر هم چنين از روشها و راهکارهاي گوناگوني در تبيين آيات قرآن بهره برده است و هر چند آراء نويسنده در جواهر التفسير مستند به آيات ديگر قرآن و روايات نيز هست اما روش تفسيري او روشي عقلي- ادبي، همراه با رويکردي عرفاني ميباشد.
كليدواژهها: واعظ كاشفي، جواهر التفسیر ، تفسير قرآن، روشهاي تفسيري
فهرست مطالب
مقدمه …………………………………………………………..1
فصل دوم: دورنمايي از زندگي ملاحسين کاشفي و معرفي جواهر التفسیر . 10
2-1- معرفي ملاحسین كاشفی .. 11
2-1-1- شخصيت کاشفي.. 11
2-1-2- مذهب حسين بن علي کاشفي.. 13
2-1-3- ابعاد علمي واعظ کاشفي.. 16
2-1-4- آثار علمي ملاحسين کاشفي.. 17
2-1-5-شعر ملاحسين کاشفي.. 23
2-1-6-عصر کاشفي.. 24
2-1-7-نظر دانشمندان در مورد کاشفي.. 25
2-2- معرفي اجمالي جواهر التفسیر . 27
2-2-1- شناسايي تفسير. 27
2-2-2- نثر جواهر التفسیر …………………………………………………………………………………………..28
2-2-3-نسخه شناسي جواهر التفسیر . 29
2-2-4-منابع جواهر التفسیر . 30
يادداشتها………………………………………………………………………………………………………..33
فصل سوم: بررسي خطبهي آغازين و مباحث علوم قرآني جواهرالتفسیر . 35
3-1- بررسي خطبهي آغاز جواهر التفسیر 36
3-1-1-ضرورت تفسير قرآن.. 36
3-1-2-هدف تأليف جواهرالتفسیر . 37
3-1-3- سخن مفسر در روش جواهر التفسیر . 38
3-1-4-تعريف علم تفسير از ديدگاه کاشفي.. 39
3-1-5-حکم فقهي دانستن علم تفسير. 41
3-1-6-انواع علوم از نظر ارزش در ديدگاه مفسر جواهرالتفسير. 41
3-2- مباحث علوم قرآني جواهر التفسیر . 42
3-2-1-وحي و اقسام آن.. 42
3-2-1-1- ديدگاه كاشفي در معني وحي……………………………………………………………………..43
3-2-1-2-انواع وحي به انبياء 43
3-2-1-3- مدت وحي بر پيامبر اسلام- صلي الله عليه وآله-. 44
3-2-2- نزول قرآن.. 45
3-2-2-1-معناي لغوي.. 45
3-2-2-2- ديدگاه واعظ كاشفي در بيان انزال و تنزيل.. 47
3-2-2-3- نظر مفسردر حكمت نزول تدريجي قرآن.. 47
3-2-2-4- زمان نزول دفعي و تدريجي قرآن.. 48
3-2-2-5-زمان نزول قرآن از نظر مفسر جواهر التفسیر . 50
3-2-2-6-حقيقت نزول قرآن.. 50
3-2-3- فضايل قرآن وجامعيت آن از نظر ملاحسين كاشفي.. 51
3-2-3-1- اصل اعتقاد به همهي كتابهاي آسماني و قرآن.. 51
3-2-3-2-فضيلت و ارزش قرآن.. 52
3-2-3-3-فضيلت قرائت قرآن.. 53
3-2-3-4-جامعيت كلام الهي و اشتمال آن بر علوم و معارف نامتناهي . 53
3-2-4- نظر واعظ كاشفي در جمع و تدوين قرآن.. 54
3-2-4-1- علت نوشته نشدن قرآن به صورت كتاب در زمان پيامبر(ص) 54
3-2-4-2- زمان جمع قرآن به ترتيب معين و به صورت كتاب… 55
3-2-4-3- نظم قرآن.. 56
3-2-5- بررسي نامهاي قرآن.. 56
3-2-5-1-اسامي قرآن كه در قرآن از آنها ياد شده 57
3-2-5-2-اسامي مأخوذ از احاديث و اخبار 58
3-2-6-تفسير و تأويل.. 58
3-2-6-1-تفسيردر ديدگاه کاشفي.. 59
3-2-6-2- مفسران قرآن.. 60
3-2-6-3-تعريف تأويل.. 61
3-2-6-4-فرق ميان تفسير و تأويل.. 62
3-2-6-5-تفسير به رأي.. 63
3-2-7- ناسخ و منسوخ.. 64
3-2-7-1-معناي نسخ.. 64
3-2-7-2-جواز نسخ.. 65
3-2-7-3- اختلاف مسلمانان در نسخ…………………………………………………………………………..66
3-2-7-4- انواع نسخ…………………………………………………………………………………………………………. 67
3-2-7-5- فايده علم ناسخ و منسوخ…………………………………………………………………………………. 67
3-2-7-6- نسخ قرآن و نسخ کتابهاي آسماني پيشين…………………………………………………….. 68
3-2-8- محكم و متشابه……………………………………………………………………………………………………. 68
3-2-9- عام و خاص………………………………………………………………………………………………………….. 70
يادداشتها…………………………………………………………………………………………………………71
فصل چهارم: روشها و گرايشهاي جواهر التفسیر ………………………………………….. 73
4-1-روشها………………………………………………………………………………………………………………………. 75
4-1-1- روش تفسير قرآن به قرآن……………………………………………………………………………………. 75
4-1-2-روش تفسير قرآن به روايت……………………………………………………………………………………. 80
4-2-گرايشها ………………………………………………………………………………………………………………….. 84
4-2-1-گرايش عرفاني……………………………………………………………………………………………………….. 84
4-2-2-گرايش عقلي…………………………………………………………………………………………………………. 88
4-2-2-1-رويكرد فلسفي…………………………………………………………………………………………………… 89
4-2-2-2-رويكرد کلامي…………………………………………………………………………………………………… 91
4-2-3-گرايش ادبي………………………………………………………………………………………………………….. 95
4-2-3-1-مفردات آيات…………………………………………………………………………………………………….. 95
4-2-3-2- صرف و نحو……………………………………………………………………………………………………… 97
4-2-3-3-استشهاد به نظم و نثر عربي………………………………………………………………………………. 99
4-2-3-4-استناد به اشعار فارسي……………………………………………………………………………………. 100
4-2-3-5-اشتقاق و ريشه يابي کلمات و معناي لغوي آن ها…………………………………………… 103
4-2-3-6-وجوه و نظاير…………………………………………………………………………………………………… 104
4-2-3-6-1-كاربرد وجوه در جواهر التفسیر …………………………………………………………………….. 104
4-2-4-گرايش حروفي…………………………………………………………………………………………………….. 106
فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………… 113
مقدمه جواهر التفسیر
يكي از مهمترين علوم اسلامي و دانشهاي بشري كه از زمان نزول قرآن كريم تاكنون مورد توجه قرار گرفته، علم تفسير قرآن است، تا آن حد كه ميتوان گفت هيچ كتابي مانند قرآن توسط دانشمندان و محققين از علماي مذاهب اسلامي و مستشرقان بررسي نشده كه اينگونه به تفسير، ترجمه و شرح آن پرداخته باشند. اين توجه جهاني به قرآن، عظمت اين كتاب آسماني و معجزه بزرگ پيغمبر اكرم(صلّي الله عليه وآله) را آشكار ميسازد كه باگذشت چهارده قرن از نزول آن همچنان جاذبيت خويش را حفظ نموده است.
مسلمانان از صدراسلام همواره براي تفسير قرآن تلاش كردهاند، اين علم در طول زمان دچارتحولاتي شده است و مفسران تفاسير متعددي نوشتهاند كه همسان نبوده و با يكديگر تفاوتهايي دارند، اين تفاوتها غالبا ناشي از اختلاف در روشهاي تفسيري آنهاست. گروهي براي پرده برداري از مفهوم آيات قرآن از آيات ديگر استفاده كردهاند، بعضي به روايات مراجعه ميكنند و گروهي نيز با استنباط واجتهاد وتخصّص خود به بيان مفاهيم آيات ميپردازند وبه اين ترتيب روشها وگرايشهاي متعددي در تفسير شكل گرفت.
“جواهر التفسیر ” از تفاسير فارسي نيمه دوم قرن نهم هجري قمري و يكي از آثارحسين بن علي كاشفي سبزواري(م910) محسوب ميشود، اين تفسيرشامل تفسير سورههاي حمد، بقره، آل عمران وبخشي از سوره نساء(تا آيه 84) ميباشد و تا كنون تنها يك جلد از آن كه دربرگيرندهي مقدماتي بر تفسير قرآن وهم چنين تفسير سورهي حمد است، به طبع رسيده است و بقيهي آن هنوز به صورت خطي باقي مانده است، در اين پژوهش نخست ديدگاههاي كاشفي دربارهي مسائل علوم قرآني، مباحثي مانند: وحي و نزول قرآن، فضايل قرآن و جامعيت آن، چگونگي جمع آوري قرآن، اسامي قرآن، تفسير و تأويل، ناسخ و منسوخ، محكم و متشابه و عام و خاص، مورد بحث قرار ميگيرد، و پس از آن روشهايي كه مفسر براي بيان و تفهيم آيات به كار گرفته، مانند: روش قرآن به قرآن، استفاده از روايات و هم چنين رويكردهاي مفسر به مباحث فلسفي، عرفاني، ادبي و استناداتش به شعرهاي فارسي و عربي بررسي شده است.
كاشفي يكي از برجسته ترين مفسران زمان خود بوده كه تمام توان و قدرت تفسيري خود را در تفسير سورهي حمد به كار گرفته و با بياني زيبا وشيوا از شيوههاي مختلف براي توضيح آيات قرآن بهره گرفته است.
بر اين اساس، اين پايان نامه در چهار فصل تنظيم شده است:
فصل اول به كليات تحقيق ميپردازد. اين فصل به بيان مسئله، اهداف تحقيق، ضرورت انجام تحقيق، سوالهاي تحقيق، تعريف مفاهيم، پيشينه، روش اجراي تحقيق و شيوههاي جمع آوري اطلاعات اختصاص دارد.
در فصل دوم به زندگي نامهي مفسر و معرفي جواهر التفسیر پرداخته ميشود.
در فصل سوم مباحث خطبهي آغاز جواهر التفسیر و ديدگاههاي كاشفي دربارهي علوم قرآني مانند: تعريف وحي، انزال و تنزيل، فضايل قرآن و جامعيت آن، چگونگي جمع آوري قرآن، اسامي قرآن، تفسير و تأويل، ناسخ و منسوخ، محكم و متشابه و عام و خاص، مطرح گشته است.
فصل چهارم پايان نامه، روشهاي تفسيري مفسر در جواهر التفسیر را مورد مطالعه قرار داده است.
با اين تلاش ناچيز خواستم تا از روش تفسيري حسينبنعلي كاشفي در جواهر التفسیر پرده بردارم. اميدوارم خداي تعالي مرا در رسيدن به صواب ياري دهد، زيرا تا به حال بحثي كه روش تفسيري جواهر التفسیر را به دقّت مورد بررسي قرار دهد، نيافتم، البتّه ادّعاي كامل بودن آن را ندارم.
بار خدايا ما را از كسانى قرار ده كه به ريسمان قرآن چنگ زده و در فهم متشابهاتش از مكتب اهلبيت عصمت ياري جسته و در سايه آن آرام ميگيرند.
معرفي اجمالي جواهر التفسیر
شناسايي تفسير
اين كتاب تفسيري است فارسي، به قلم حسين بن علي كاشفي، كه آن را به نام امير عليشير نوائي وزير سلطان حسين بايقرا در هرات نوشته است.
با بررسي خطبهي آغاز تفسير آشكار ميشود كه كاشفي تصميم داشته يك تفسير كامل و جامع بنويسد اما نتوانست جواهر را به اتمام برساند، وي اين تفسير را از سورهي حمد آغاز كرد و بر اساس فهرستوارهها كه اطلاعاتي از نسخههاي آنرا به دست ميدهد تا آيهي 84 سورهي نساء نوشته شده است. گرچه اين تفسير تا پايان قرآن نيست اما قدرت حسين بن علي كاشفي را در تفسير نويسي نشان ميدهد.
جواهر التفسیر به دليل اينكه شامل سورهي بقره و آل عمران است به نام هاي «العروس» و «زهراوين» نيز شهرت دارد.
نسخههايي از اين تفسير در برخي كتابخانه ها به صورت خطي موجود است و تنها خطبهي ابتدائي و مقدمات علوم قرآني كاشفي و تفسير سورهي حمد توسط انتشارات ميراث مكتوب، با تحقيق و تصحيح دكتر جواد عباسي در سال 1379ه.ش. در تهران چاپ شده است، در اين چاپ مصحح اقدام به تصحيح كتاب با استناد به چهار نسخه از تفسير پرداخته است(ر.ك: كاشفي، 1379ه.ش، ص110ص-107، مقدمهي مفسر). اساس كار در بررسي روش تفسيري كاشفي همين نسخهي چاپي است.
در جواهر التفسیر مفسر ابتدا خطبهاي را به عنوان مقدمهاي بر تفسير بيان كرده، سپس علوم و فنوني را كه به اعتقاد خود در تفسير به آن ها نياز است و بايد از آن آگاه بود در ضمن چهار اصل و بيست ودو عنوان ذكر ميكند و پس از آن بحثي از استعاذه و بسمله آورده و بعد به تفسير سوره فاتحه پرداخته است، بخش هاي اين كتاب به قرار زير است:
1-خطبهي آغاز كتاب(همان، ص125)
2-چهار اصل مشتمل بر بيست ودو عنوان:
اصل اول: در بيان شمهاي از فضايل قرآن و ذكر بعضي از اسامي آن و مباحث حدوث و قدم و حقيقت تكليم و كيفيت سماع آن، كه شامل 4 عنوان است(همان، ص137).
اصل دوم: در جامعيت قرآن و انشعاب علوم دينيّه از آن، و بيان علمهايي كه تعلق به قرآن دارد، و آنچه مفسران را از دانستن آنها چاره نيست، 5 عنوان دارد(همان، ص165).
اصل سوم: در طريق الفاظ متداوله ميان مفسران و بيان برخي از معاني آن، شامل 8 عنوان ميشود(همان، ص199).
اصل چهارم: در فوايد متفرقه و عوايد موايد، دربرگيرندهي 6 عنوان است(همان، ص233).
3- فاتحةالكلام وآغاز سخن: كه توضيحي در مورد استعاذه و بسمله است. مطالب در مورد استعاذة در يك مقدمه و 6 نكته قرار گرفته اند(همان، ص285) و سخن در مورد بسمله، در شرح «بسم الله الرحمان الرحيم» است، اين قسمت از يك مقدمهي كوتاه و سه نكته تشكيل شده كه هر يك به بخش هايي با عنوان «اشاره» تقسيم ميگردد(همان، ص313.)
4-تفسيرسورهي فاتحه: كه تفسير مفصل و گستردهاي از اين سوره است، مشتمل بر يك مقدمه، صحيفهي اولي و صحيفهي ثانيه است. در صحيفهي اول كاشفي فضايل سوره، اسامي آن، بيان نزول در مكه يا مدينه و تعداد آياتش را گنجانده و در صحيفهي دوم، در هر اصل يك آيه را تفسير كرده است(همان، ص859-411).
نثر جواهر التفسیر
نثر به كار رفته در اين تفسير، نثري شيوا و زيباست كه آميخته به اشعار فارسي و گاهي شعرهاي عربي است، مفسر از آيات ديگر قرآن در تفسير سوره حمد، ضرب المثلها، عبارات عربي و برخي آرايههاي ادبي چون: سجع،تشبيه،تتابع اضافات و … سود جسته و با مهارتي خاص كلمات و عبارات فارسي را در خدمت تفسير قرار داده است.
محمد تقي بهار ميگويد: سبك نثر دورهي تيموريان(قرن نهم) حد متوسط يعني ميانهي نثر ساده و فني است كه غالب نويسندگان بزرگ مانند، عبدالرزاق بن اسحاق، جامي،كاشفي، ميرخواند و خواندمير آن را به كار بستهاند.
وي همچنين اشاره ميكند كه كاشفي در نثر متفنن است، گاه بسيار ساده و موجز مينويسد مخصوصا در كتابهاي علمي و گاه از سعدي و گلستان تقليد ميكند مانند روضةالشهداء و اخلاق محسني، بهار اضافه ميكند كه واعظ پيشرفت چنداني در فن نثر صنعتي ندارد(بهار، 1380ه.ش.، ص385، با اندكي تغيير).
نسخه شناسي جواهر التفسیر
با مراجعه به فهرستوارههاي كتابخانه ها، نسخه هاي متعددي از اين تفسير به چشم ميخورد كه حكايت از شهرت و اهميت آن دارد.
نسخههاي جواهر التفسیر را ميتوان در كتابخانههاي: آستان قدس رضوي در مشهد،كتابخانهي مدرسهي صدر بازار در اصفهان،كتابخانهي مجلس شوراي اسلامي، كتابخانهي شهر بورسا در تركيه، مجموعهي كتابخانه مركزي و مركز اسناد دانشگاه تهران و برخي جاهاي ديگر يافت.
در گزارشهاي ارائه شده از اين نسخهها از سال استنساخ، خط نسخه، ويژگيهاي جلد و اوراق، نويسندگان آنها و .. اطلاعاتي به دست ميآيد، در اين قسمت به معرفي نمونههايي از نسخههاي جواهر التفسیر پرداخته ميشود:
- نسخهاي در كتابخانه مجلس در تهران به خط درويش محمدبنعلي، در تاريخ 18 ذيقعدهي سال 890ه.ق. نوشته شده كه از سورهي حمد تا آخر آل عمران را شامل ميشود(درايتي، 1389ه.ش.، ج3، ص107).
- نسخهاي در آستان قدس رضوي در مشهد موجود است كه از آغاز تا آيه ي 82 نساء را در بر ميگيرد. اين نسخه در 6 شعبان 962 نوشته شده است( همان جا).
- نسخهاي در كتابخانهي گلستان شهر تهران كه تاريخ نگارش آن 1069ه.ق. است به خط عبدالنبي القرشي ابن سلام الله موجود است، خط آن نسخ بوده و كاغذش شكري رنگ و شامل تفسير سورهي آل عمران ميباشد(بانك اطلاعات كتب و نسخ خطي، aqhabozorg.ir/ container.swf).
- نسخهاي در كتابخانهي ملي ملك كه تاريخ نگارشش شنبه 27جمادي الثاني1072، به خط محب علي بن شريف حسن صيمكاني است(همان).
منابع جواهر التفسیر
يكي ازجنبههاي قابل توجّه در جواهر التفسیر استفادهي مفسر از منابع مختلف است. كاشفي بيشتر از منابع اهل سنت و در مواردي هم از كتابهاي شيعه مانند: تبيان شيخ طوسي و جوامع طبرسي استفاده كرده است. مفسر گاه نام اين منابع را ذكر كرده، مانند: «در تفسير قرطبي آورده كه بيست و پنج كلمه فاتحه متضمن است جميع علوم قرآن را..»( كاشفي، 1379ه.ش، ص416) و در جاهايي نام نويسندهي كتاب را آورده است براي مثال ميگويد: «امام راغب- رحمه اللّه- آورده كه چون حمد حقيقي به ذات معبود به حق مخصوص شد، و به صفات جميله جليله، مرّة بعد أخري موصوف و مذكور گشت…»(همان، ص648).
استفادهي كاشفي از منابع مختلف و توجه به كتابهاي پيشينيان، نشان دهندهي آگاهي و اطلاعات اين مفسر و تسلّط وي بر آثار ارزشمند قبل از قرن دهم هجري است و اين موضوع بر ارزش و جايگاه تفسيرش نيز ميافزايد.
براين اساس به برخي از منابع جواهر التفسیر كه در موضوعات گوناگون هستند اشاره ميگردد:
الف)تفسير
كاشفي در اين تفسير از كتابهاي تفسيري و تفاسير موجود در زمان خود استفاده كرده كه برخي از آنها عبارتند از:
1-الوسيط في تفسير القرآن المجيد، اين تفسير اثر ابوالحسن علي بن احمد بن محمد بن علي واحدي نيشابوري(م468ه.ق) بوده كه شافعي مذهب است.
2- مفاتيح الغيب مشهور به تفسير كبير: نوشتهي ابوعبدالله محمد بن عمر بن حسن بن حسين رازي ملقب به فخر رازي(م 606ه.ق) است و در قاهره سال 1309ه.ق. در هشت جلد چاپ شده است(كرنيليوس فانديك، 1896م، ص118).
3-تفسير قرطبي: الجامع لاحكام القرآن نام دارد از محمدبن احمد قرطبي(قرن7)، تفسيري فقهي است.
4-تفسيركشّاف: اين تفسير با نام «الكشّاف عن حقائق غوامض التنزيل»، توسط محمود زمخشري(م538ه.ق) نوشته شده كه يكي از تفاسير ادبي قرن ششم به شمار ميآيد.
5-تفسير الكشف و البيان: اين تفسير به وسيلهي ابواسحاق احمد بن ابراهيم ثعلبي نيشابوري (م427ه.ق)، نوشته شده است.
6-تفسير قشيري: نام اصلي اين تفسير «لطايف الاشارات» است از عبدالكريم بن هوازن قشيري(م465ه.ق).
7-تفسير نسفي: كه به «مدارك التنزيل و حقائق التأويل» نيز مشهور است و نويسندهي آن ابوالبركات عبدالله بن احمد بن محمود، حافظ الدين نسفي(م710ه.ق) است.
8-تفسير ابو اسحاق زجاج(م311ه.ق) كه به «معاني القرآن و إعرابه» نامگذاري شده.
9-تفسيركبيرطبري: ازكتابهاي محمد بن جرير بن يزيد بن كثير بن غالب آملي، أبوجعفرطبري(م310ه.ق) صاحب تاريخ، محسوب ميشود(كرنيليوس فانديك، 1896م، ص118).
10-معالم التنزيل: «معالم التنزيل في تفسيرالقرآن، كه به تفسير بغوي نيز شناخته ميشود، از ابومحمد حسين بن مسعود بغوي، معروف به محيي السنه و فراء است. برخي سال وفات او را 510ه.ق دانسته اند(خطيب،1422ه.ق، ج1، ص136) اما حاجي خليفه او را متوفي 516ه.ق. ميداند(حاجي خليفه، 1941م، ج2، ص1726).
11-تفسير زادالمسير: نام كامل آن «زادالمسير في علم التفسير» است كه به وسيلهي عبدالرحمان بن علي بن محمد جوزي(م597ه.ق) نوشته شده است.
12-تفسير عرايس: ازابومحمد شيرازي، روزبهان بن ابي نصر ثعلبي(م666ه.ق)، تفسيري عرفاني است.
13-كشف الاسرار و عدة الابرار: از رشيدالدين احمدبن ابي سعد ميبدي يزدي است و از تفاسير ادبي و عرفاني قرن ششم هجري قمري محسوب ميشود.
14-تفسير تبيان: «التبيان في تفسير القرآن» از محمدبن حسن طوسي(م460ه.ق) و از تفاسير شيعي است كه در جواهرالتفسير استفاده شده است(كاشفي، 1379، ص787).
15-جوامع طبرسي: تفسير «جوامع الجامع»، نوشتهي فضل بن حسن طبرسي(م548) است.
16-درّالنظيم: «درّالنظيم في خواص القرآن العظيم» از ابو السعادات عفيف الدين عبد الله يافعي تميمي (م768 ه.ق) از عرفاء و صوفيه بوده و كتابش به تفسير«الدر النظيم في فضائل القرآن و الذكر الحكيم» معروف است(شهيدي صالحي، 1381ه.ش، ص194).
ب) منابع حديثي
واعظ كاشفي همچنين از منابع حديثي در اين تفسير استفاده كرده است از جملهي اين كتابهاي حديث ميتوان از صحيح بخاري، صحيح مسلم، سنن ابن ماجه، سنن ابي داوود ياد كرد و درجاهايي از مسند حاكم و صحيح حاكم اسم ميبرد.
ج)منابع علوم قرآني
در جواهرالتفسير از كتابهايي كه مربوط به بحثهاي علوم قرآني هستند نيز به كار رفته است كه به برخي از آنها اشاره ميشود: جواهرالقرآن غزالي، اساب النزول واحدي، معاني القرآن از فراء والبيان في اعجاز القرآن.
د) منابع لغوي و ادبي
نويسنده جواهر التفسیر براي توضيح معناي لغوي كلمات به برخي كتابهاي لغت مانند: صحاح جوهري، مفردات راغب و فائق زمخشري توجه داشته و نام آنها را در اين تفسير ذكر ميكند. او همچنين از كتاب وجوه و نظاير ابوحامد اصفهاني و كتابهاي شعر مانند: مثنوي معنوي و رائيهي شاطبي بهره گرفته است.
هدف تأليف جواهر التفسير
حسين بن علي کاشفي در ضمن خطبة آغاز جواهر التفسیر ذکر ميکند که تنها قصد داشته براي رضاي خداوند و تقرب به او، تفسيري بنويسد که مشتمل بر همهي علوم متعلق به قرآن بوده و مراجعه کنندگان به آن را از رجوع به تفسيرهاي ديگر بي نياز کند اما به دليل موانع موجود در آن زمان كه از آن ها نامي نميبرد، رسيدن به اين هدف به تعويق افتاده تا در دوران امير عليشير نوائي، و به قول نويسنده «درين زمان لطافت نشان» شرايط خوبي براي علماء ، فضلا و دانشمندان فراهم گشت بنابراين ملاحسين نيز از اين فرصت استفاده کرده تا مقصود خويش را به نتيجه رسانده و هدفي را كه در ذهن داشت دنبال كند، پس تصميم ميگيرد به جمع آوري تفسيري بپردازد که از نظر فايده ، منفعت و سود تمام و کامل باشد(همان، ص 128).
از بياناتي که کاشفي در زمينة تأليف جواهر التفسیر ارائه کرده برداشت ميشود که او در ابتدا در تصور خويش قصد نوشتن تفسيري جامع و کامل از قرآن داشته اما نتوانست به طورکامل به هدفش جامهي عمل بپوشاند و بر اساس اين سخنش: «به تقريب شمه اي بر صفحه ظهور، صفت تحرير پذيرفت» به مقداري از آن هدف دست يافت(همان، ص 130)
واعظ در اين صفحات، سطرهايي را به مدح عليشير نوائي اختصاص داده و به تعريف و تمجيد از او پرداخته است(همان، ص128).
مفسر اشاره ميکند که در تأليف جواهر التفسیر روشي مختصر و مفيد، به گونهاي که ملال آور و خسته کننده نباشد و نيز خلل و آسيبي به کار تفسير وارد نکند برگزيده است: «فقير حقير عنان عزيمت به صوب مختصري مفيد،كه از طرفين املال و اخلال به جانب وسط كه مرتبه اعتدال است مايل باشد انعطاف داد…»(همان، ص 130).
انواع علوم از نظر ارزش در ديدگاه مفسر جواهر التفسیر
کاشفي علم تفسير را از با ارزشترين علوم معرفي ميكند و براي توضيح اين ديدگاه خود به تقسيم بندي علوم پرداخته و معتقد است که به طور کلي هر علمي که قدر، ارزش و منزلتي داشته باشد در دو دسته قرار ميگيرد.
تقسيم بندي او در مورد ارزش و قدر و منزلت علوم چنين است که:
- علمي که مطلوب بالذات است، يعني برخي علوم به خودي خود و در ذات خود خوب و مطلوب هستند و وابسته به علوم ديگر نيستند. مانند علوم شرعيه
- علمي که وسيله حصول مطلوب است، يعني علومي که وسيلهاي براي رسيدن به هدف هستند، مانند علوم الهيه. وي اشاره دارد که علم تفسيرقرآن، مطلوب به ذات است(همان، ص133).
و در ادامه توضيح ميدهد مطلوبيت علم به 2 چيز است:
الف) از جهت شرف علم، که اين خود سه نوع است:
- شرف علم به خاطر موضوع، مثل علم طب که انسان موضوع آن است.
- شرف علم به خاطر فايدة فراوان آن، چون علم کتابت.
- شرف علم به دليل وثاقت دلائل، يعني به خاطر استدلالهاي يقيني و اطمينان آور آن، مانند علم حساب.
ب) از جهت شدت احتياج به آن علم، مثل علم فقه(همان، ص 133)
جهت مشاهده نمونه های دیگر از پایان نامه فقه و حقوق کلیک کنید.
نمونه ای از منابع
- حسيني اشكوري، احمد، فهرست نسخه هاي خطي مركز احياء ميراث اسلامي، قم، مجمع ذخائر اسلامي، 1383ه.ش.
- حسيني اشكوري، جعفر، فهرست نسخه هاي خطي كتابخانه مدرسه صدر بازار -اصفهان ، قم، مجمع ذخائر اسلامي،1385ه.ش.
- حسيني جلالي، سيد محمد حسين، فهرس التراث، قم، دليل ما، 1422ه.ق.
- خرمشاهي، بهاءالدين، دانشنامهي قرآن و قرآن پژوهي، چاپ اول، تهران، دوستان،1377ه.ش.
- خطيب، محمد عجاج بن محمد تميم بن صالح بن عبد الله، لمحات في المكتبة والبحث والمصادر، چاپ نونزدهم، بي جا، مؤسسة الرسالة، 1422 هـ – 2001م.
- خواند مير، غياث الدين، تاريخ حبيب السير، چاپ سوم، تهران، كتابفروشي خيام، 1362ه.ش.
- مآثر الملوك به ضميمه ي خاتمهي خلاصة الاخبار، چاپ اول، بيجا، مؤسسهي خدمات فرهنگي رسا،1372ه.ش.
- خويي، ابوالقاسم، البيان في علوم القرآن، ترجمه: نجمي و هريسي، چاپ اول، تهران، وزارت ارشاد، 1382ه.ش.
- درايتي، مصطفي، فهرستوارهي دستنوشتهاي ايران، تهران، انتشارات كتابخانهي موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي،189ه.ش.
- دهخدا، علي اكبر، لغتنامه، چاپ دوم، تهران، مؤسسهي انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1377ه.ش.
- ذهبي، محمد حسين، التفسير و المفسرون، بيروت، دار احياء التراث العربي، بي تا.
- …
- …
نقد و بررسیها
هنوز بررسیای ثبت نشده است.
نقد و بررسیها
هنوز بررسیای ثبت نشده است.